Πενήντα χρόνια πριν από το χωρισμό των Εκκλησιών του Βυζαντίου και της 'Ρώμης, το καλοκαίρι του 1004 έφτανε στους Τουσκουλανούς λόφους μια ομάδα μοναχών καθοδηγούμενη από έναν άγιο γέροντα, σ' αναζήτηση κατάλληλου τόπου συγκέντρωσης "όλων των αδελφών, τα σκορπισμένα παιδιά του". ’Ήταν ο Όσιος Νείλος ο Νέος.

Γεννημένος γύρω στo 910, στο Ροσσάνο Κάλαμπρο (Ρυσιάνο), είχε ήδη ιδρύσει στην Καλαβρία και στη γειτονική Καμπανιά διάφορα μοναστήρια, πού ακολούθησαν το μεταρρυθμισμένο από τον Άγιο Θεόδωρο μοναστικό τυπικό των Στουδιτών. Για ν' αποφύγει τις τιμητικές διακρίσεις, πού του εκδήλωναν οι τοπικοί άρχοντες, ή οι αυτοκράτορες ή ακόμη και οι πάπες, πού τον σέβονταν για την αγιοσύνη του, είχε αποφασίσει ν' απομακρυνθεί πια από κει. Από το Σέρπερι, το σημερινό Σέραπο, κοντά στη Γαέτα, ξεκίνησε ό άγιος ασκητής την τελευταία πορεία πού τον οδηγούσε στη Ρώμη, κοντά στο λόφο Τούσκουλο.

Ό συνοδοιπόρος και κατοπινός βιογράφος του, Άγιος Βαρθολομαίος († 1050), από το Ροσσάνο κι αυτός, αναφέρει ότι ο άγιος γέροντας, πληροφορήθηκε "με θεϊκή αποκάλυψη" τον τόπο της τελευταίας γήινης κατοικίας του. Φτάνοντας στους Τουσκουλανούς λόφους, οι οδοιπόροι πρόσεξαν τα επιβλητικά ερείπια μιας αρχαίας ρωμαϊκής έπαυλης κι ανάμεσα σ' αυτά ένα ερημοκλήσι, πού πρώτα ήταν ειδωλολατρικός τάφος και τον πέμπτο αιώνα μετατράπηκε σε χριστιανικό ναό, πιθανώς αφιερωμένο στην Παναγία.

Από αυτή την κρύπτη με τα σιδερόφραχτα παραθυράκια, πού μια καμάρα τη χωρίζει σε δυο δωμάτια, πήρε το όνομα της, η "Γκροτταφερράτα" - ελληνικά Κρυπτοφέρρη - η γύρω περιοχή κι αργότερα το μοναστήρι και ή πόλη. Η παράδοση λέει, ότι στο ξωκλήσι αυτό, φανερώθηκε η Παναγία στους Άγιους Νείλο και Βαρθολομαίο και τους ζήτησε να χτίσουν προς τιμή της ένα μεγαλόπρεπο ναό, απ' οπού θα σκορπούσε τις ευλογίες της στη γύρω περιοχή.

Σ' αυτό το χώρο, πού τους παραχώρησε ό Κόμης του Τούσκουλο Γρηγόριος, αφού πρώτα έφτιαξαν τα χαλάσματα της έπαυλης σε προσωρινά κελιά τους, οι μοναχοί βάλθηκαν γρήγορα να χτίζουν την εκκλησία και το μοναστήρι. Εκεί απεβίωσε ο Όσιος Νείλος, στις 26 Σεπτεμβρίου, μέρα πού γιορτάζεται ή μνήμη του.

Ό Ναός ήταν όμορφος, καλλιμάρμαρος, αγιογραφημένος, πλούσιος σε άμφια και ιερά σκεύη, αντικείμενο θαυμασμού όλων. Ο καλλωπισμός του συνεχίστηκε μέχρι το ιγ' αιώνα. Τα εγκαίνια έγιναν στις 17-12-1024 από τον πάπα Ιωάννη ιθ', της οικογένειας των Κομητών του Τούσκουλο, πού τον αφιέρωσε στην Παναγία. Την Ιερή Ακολουθία των Εγκαινίων, που οι μοναχοί έψαλαν πανευτυχείς, στα ελληνικά, την είχε συντάξει ο Άγιος Βαρθολομαίος, υμνογράφος από τους πιο σημαντικούς του ια' αιώνα.