Το Εξαρχικό Μοναστήρι της Παναγίας Θεοτόκου της Κρυπτοφέρρης, που ονομάζεται επίσης Ιερά Μονή του Οσίου Νείλου, ιδρύθηκε το 1004, από μια ομάδα ίταλο-βυζαντινών μοναχών, προερχομένων από τη βυζαντινή Καλαβρία και καθοδηγούμενων από τον Όσιο Νείλο του Ροσσάνο Κάλαμπρο, χαρισματικό Ηγούμενο και εξέχουσας προσωπικότητας, στην εποχή του. Η μοναστική κοινότητα έμεινε σύντομα ορφανή από τον πνευματικό της πατέρα, τον Όσιο Νείλο, και έπειτα καθοδηγήθηκε από τον πολυαγαπημένο του μαθητή, τον Όσιο Βαρθολομαίο το Νέο, συνιδρυτή του Μοναστηριού. Εμείς, οι μοναχοί που ακολουθούμε τον Όσιο Νείλο και τον Όσιο Βαρθολομαίο, ζούμε και εργαζόμαστε ακόμη και σήμερα σ’ αυτό το αρχαίο Μοναστήρι. Είμαστε καθολικοί του ίταλο-βυζαντινού Τυπικού και ανατολικής παραδόσεως, και αντιπροσωπεύομε το Τάγμα των Βασιλειανών Μοναχών (δηλ. Μοναχοί του Αγίου Βασιλείου του Μεγάλου), ένα μοναστικό ίδρυμα της Καθολικής Εκκλησίας, ο οποίος δημιουργήθηκε για να ενώνει, όλα μαζί, τα καθολικά παρόντα βυζαντινά μοναστήρια στην Ιταλία.
Σήμερα το Μοναστήρι της Κρυπτοφέρρης είναι το τελευταίο που έμεινε από τα πολυάριθμα βυζαντινά μοναστήρια, τα οποία κατά τον μεσαίωνα ήταν διαδεδομένα στη Σικελία, στην Κάτω Ιταλία και στην ίδια τη Ρώμη. Το Μοναστήρι της Κρυπτοφέρρης αποτελεί επίσης «κάτι το μοναδικό», εφόσον ιδρύθηκε πενήντα χρόνια πριν από το χωρισμό μεταξύ Καθολικών και Ορθοδόξων και ήταν πάντοτε σε κοινωνία με την Εκκλησία της Ρώμης, διατηρώντας το βυζαντινό τυπικόν και την ανατολική μοναστική παράδοση.