Από το 1931 η Μονή της Κρυπτοφέρρης είναι ακριβώς η έδρα του «Εργαστηρίου Αποκαταστάσεως του Παλαιού Βιβλίου», του πρώτου εργαστηρίου με επιστημονικό χαρακτήρα, που ιδρύθηκε με πρωτοβουλία της Γενικής Διευθύνσεως των Βιβλιοθηκών και Ακαδημιών, του Υπουργείου Εθνικής Παιδείας, του κρατικού Οργανισμού για τη διαχείριση της βιβλιογραφικής κληρονομιάς της Ιταλίας.
Το Εργαστήριο, εγκαταστημένο σε μια αίθουσα του παλαιού ξενώνα των μοναχών, ανέπτυξε αμέσως ένα σπουδαίο ρόλο, ακριβώς σε μια εποχή κατά την οποία η αποκατάσταση του βιβλίου στην Ιταλία ωρίμαζε στη σπουδαιότερη μορφή της, αναδεικνυόμενη οριστικά ως δραστηριότητα βασιζόμενη ταυτόχρονα στην επιστημονική έρευνα και στην εξυψωμένη και εκλεπτισμένη βιοτεχνική ικανότητα.

Μέχρι το 1930 η τέχνη αυτή εξασκούνταν προπάντων στο Εργαστήριο της Αποστολικής Βιβλιοθήκης του Βατικανού, και σε μικρότερη κλίμακα στην Κεντρική Εθνική Βιβλιοθήκη «Βιττόριο Εμανουέλε», της Ρώμης.
Σ’ εκείνη ακριβώς την περίοδο, ο π. Νείλος Βοργίας (1870-1942), βιβλιοθηκάριος της Μονής από το 1909, είχε την ιδέα να ιδρυθεί στην Κρυπτοφέρρη ένα εργαστήριο, όπου οι μοναχοί θα μπορούσαν να επιδοθούν στην αποκατάσταση όχι μόνο των πολύτιμων χειρογράφων τους, αλλά και των χειρογράφων άλλων βιβλιοθηκών. Πολύ σύντομα το εργαστήριο επεκτάθηκε με την προσθήκη ενός νέου χώρου για τη χημική επεξεργασία, που σκοπό είχε να εξετάζει, να διαγνώνει και να προτείνει διάφορες λύσεις για τα κείμενα πρός αποκατάσταση.
Σ’ αυτά τα χρόνια, χάρη στις επεμβάσεις του καθηγητή Αλφόνσο Γκάλλο, γενικού επιθεωρητή της Γενικής Διευθύνσεως των Βιβλιοθηκών και Ακαδημιών, γεννήθηκε ακριβώς στην Κρυπτοφέρρη το σχέδιο του Ινστιτούτου Παθολογίας του Βιβλίου, με οργανισμούς συγγενικούς του εργαστηρίου, οι οποίοι θα φιλοξενούσαν, μεταξύ άλλων, τμήματα χημείας, φυσικής, μετεωρολογίας και ένα μουσείο παθολογίας του βιβλίου. Ήταν μια μεγαλόπνοη ιδέα, η οποία έλκυσε προς την ελληνική Μονή ένα μεγάλο ενδιαφέρον, τόσο από την Ιταλία όσο και από άλλες χώρες. Όμως οι αυξανόμενες επιστημονικές απαιτήσεις του Ινστιτούτου έκαναν να διευρυνθεί το πρόγραμμα και ώθησαν να δημιουργηθεί στη Ρώμη μια ευρύτερη έδρα, αυτόνομη, με δικό της εξειδικευμένο προσωπικό.

Από τα πρώτα κιόλας χρόνια της δραστηριότητάς του, στάλθηκαν στο εργαστήριο αποκαταστάσεως της Κρυπτοφέρρης πολυάριθμα χειρόγραφα, από διάφορες βιβλιοθήκες και πόλεις, όπως του Παλέρμο, της Ανκόνα, του Σπολέτο, του Τριζούλτι, του Φαμπριάνο, του Βιτέρμπο, της Μεσσίνα, του Κιούζι, της Σιένα, της Ακουΐλα, του Λαντσιάνο, της Κοσέντσα, του Ρούβο, της Απουλίας. Και αυτές ακόμη οι διάσημες ρωμαϊκές βιβλιοθήκης της Βαλιτσελιάνα και της Αλεσαντρίνα ανέτρεξαν για τους «ασθενείς» τόμους τους στους βασιλιανούς μοναχούς. Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι η εργασία δεν περιοριζόταν μόνο στην υλική επέμβαση, αλλά περιλάμβανε, ιδιαίτερα για τα σπουδαιότερα χειρόγραφα, και μια βιβλιογραφική και επιστημονική ανάλυση. Με αυτό τον τρόπο, σε έναν τόμο του 14ου αιώνα, από τη Βαλιτσελιάνα, ανακαλύφθηκαν και οι Ομιλίες του Αγίου Εφραίμ των 6ου με 7ου αιώνων.

Μεταξύ των αναρίθμητων επεμβάσεων αποκαταστάσεως μπορούμε μονάχα να αναφέρουμε μερικές με ιδιαίτερη σπουδαιότητα, όπως: το μεμβρανικό κώδικα «ΤΥΠΙΚΟΝ», του Καζόλε, του 12ου αιώνα, που είχε υποστεί απερίγραπτες ζημιές κατά την πυρκαγιά του 1904 της Πανεπιστημιακής Βιβλιοθήκης του Τορίνο. Ένα ελληνικό Ευαγγελιάριο (Evangeliarium Graecum), από το θησαυρό του Αγίου Μάρκου της Βενετίας, που είχε καταστεί σε άθλια κατάσταση από την υγρασία της Βενετικής βιβλιοθήκης. Τους τρεις κυλίνδρους περγαμηνής των αιώνων 11ου και 12ου, με τα «Exultet» προερχόμενους από την πόλη Τροία της Απουλίας.

Οι πλημμύρες της Φλωρεντίας του 1966 έκαναν τους τεχνικούς του εργαστηρίου της Κρυπτοφέρρης να σπεύσουν από τους πρώτους. Πραγματικά, ο ίδιος ο Πάπας Παύλος ς΄ τους έστειλε εκεί, όπου, μετά από μια απαραίτητη επέμβαση κατά της δηλητηριάσεως του νερού και της λάσπης, διέσωσαν περισσότερους από χίλιους τόμους, τους μετέφεραν στην Κρυπτοφέρρη και τους απεκατέστησαν επιμελέστατα.

Αλλά τα σημαντικότερα επιτεύγματα των μοναχών σ’ αυτή την αυθεντική «Officina librorum» (Εργαστήριο Βιβλίων), αποτελούν οι ποικιλάριθμες αποκαταστάσεις που πραγματοποιήθηκαν σε περισσότερους από 1000 χάρτες του Ντα Βίντσι στον Ατλαντικό κώδικα του Λεονάρντο, ο οποίος περιλαμβάνει σχέδια μηχανών, μελέτες γεωμετρίας, υπολογισμούς, διάφορες υπομνήσεις και προσωπικές σημειώσεις και έχει μεταφρασμένο από τα ιταλικά τον τίτλο «Σχέδια μηχανών και μυστικών τεχνών και άλλα κείμενα του Λεονάρντο Ντα Βίντσι, περισυλλεγμένα από τον Πομπέο Λεόνι».
Η κατάσταση του κώδικα ήταν ανησυχητική. Μετά από τέσσερις αιώνες, οι κόλλες, που είχαν χρησιμοποιηθεί για να σχηματισθεί αυτό το «άλμπουμ», με την αποσύνθεσή τους, είχαν ως συνέπεια την εμφάνιση εντόμων και σκώρου με οικτρά αποτελέσματα, ενώ άρχισε να απλώνονται η μούχλα και η οξείδωση. Επιβάλλετω, λοιπόν, πριν απ’ όλα να καθαριστούν οι κόλλες από το βασικό φύλλο στους χάρτες του Ντα Βίντσι, πράγμα καθόλου εύκολο, αν λάβουμε υπόψιν τις κακοτεχνίες που υπέστησαν την εποχή μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου προκάλεσαν τη διάλυση της μελάνης! Χρειαζόταν έπειτα να γίνει ο καθαρισμός, η επανόρθωση από τις τρύπες του σκώρου, η αποκατάσταση των περιθωρίων και των σχισμών.
Το λεπτό και δύσκολο αυτό έργο ανατέθηκε στο Εργαστήριο Αποκαταστάσεως του Παλαιού Βιβλίου της Κρυπτοφέρρης, στο οποίο εμπιστεύθηκαν αυτή τη μεγάλη ευθύνη, στις 28 Δεκεμβρίου 1962, παρόλο το θεαματικό ανταγωνισμό του Εργαστηρίου Αποκαταστάσεως της Βιβλιοθήκης του Βατικανού, του Ινστιτούτου Παθολογίας του Βιβλίου και του Ινστιτούτου «Λεονάρντο Ντα Βίντσι» στο Αμπουάζ.

Στο πλαίσιο των εορτασμών για τη χιλιετία της Μονής της Κρυπτοφέρρης, σκεφτήκαμε να διοργανώσουμε μια έκθεση, η οποία, μετά από την απαραίτητη έρευνα πάνω στα ιστορικά έγγραφα, θα μπορούσε να προσδώσει την απαιτούμενη προσοχή στην έντονη και χρήσιμη δραστηριότητα που περιγράψαμε πιο πάνω, διαμέσου μιας δημοσιεύσεως και μιας εκθεσιακής παρουσιάσεως ορισμένων από τα αναρίθμητα αριστουργήματα, τα οποία ακριβώς εδώ, στην ελληνική Μονή, διασώθηκαν από μια καταστροφή, η οποία ενίοτε έφθανε στα όρια του ανεπανόρθωτου.

Giovanna Falcone
Alfredo Serangeli