Στις αρχές του 20ού αιώνα, οι κατακόμβες «Ad decimum» ανακαλύφθηκαν τυχαία, από ένα γεωργό που καλλιεργούσε τον αμπελώνα του, ακριβώς πάνω από τις κατακόμβες.
Καθώς καλλιεργούσε, το άροτρό του έμπλεξε σε ένα εμπόδιο φέροντας στο φως τη σκάλα, που οδηγεί στο κοιμητήριο. Όλη η περιοχή ήταν ήδη γνωστή στους αρχαιολόγους, καθώς ήταν πλούσια από πολυάριθμα αρχαιολογικά ευρήματα, και κατάλοιπα από μεγάλες ρωμαϊκές βίλες. Στα τοιχώματα των κατακομβών τα αρχαιολογικά ευρήματα ήταν πάντοτε τόσο πολυάριθμα, ώστε να μαρτυρούν ότι στον τόπο αυτόν, υπήρχε μια κατοικημένη περιοχή. Αυτός ο κατοικημένος χώρος ονομάστηκε από τους ερευνητές ως «η Κοινότητα του Decimum», δηλαδή η Κοινότητα εκείνων που κατοικούσαν στο δέκατο μίλι της οδού Λατίνα, στο σημείο ακριβώς όπου αυτή η οδός διασταυρωνόταν με την οδό Βαλέρια, που σήμερα ονομάζεται οδός Ντέλλα Καβόνα. Οι κάτοικοι, όπως μαρτυρούν οι επιγραφές που βρέθηκαν εκεί, έπρεπε να ανήκουν σε μια τάξη ανθρώπων μέσου ή χαμηλού αναστήματος, ίσως να ήταν οι ίδιοι οι χωρικοί, που καλλιεργούσαν τη γη στις γύρω βίλες των πατρικίων.

Οι κατακόμβες σήμερα βρίσκονται κοντά στο σημείο, όπου διακλαδώνεται η οδός Ανανίνα, και περιλαμβάνουν περίπου 1000 τάφους, χρονολογούνται από τον 2ο μέχρι τον 5ο αιώνα μ.Χ., και απλώνονται σε διαδρόμους περίπου 250 μέτρων συνολικά.
Μπορούμε να τις προσεγγίσουμε, αφού ξεπεράσουμε ένα σιδερένιο κιγκλίδωμα και ενώ έχουμε κατεβεί 27 σκαλιά, που παλαιά ήταν επενδυμένα με μάρμαρο. Πάνω από την είσοδο βρίσκεται σήμερα μια πρόσφατη σκεπή, για την προστασία του αρχαιολογικού χώρου.
Στο εσωτερικό οι στοές είναι σκαμμένες απ’ ευθείας μέσα σε ένα τοίχωμα, που ονομάζεται πιπερίτης, και φωτίζονται από δύο φανάρια, ένα από τα οποία έχει τοποθετηθεί αμέσως μετά το δεύτερο υπόνομο και είναι πολύ υψηλό, δίπλα σε ένα βαθύ πηγάδι, που, σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, μπορούσε να είναι ή μια δεξαμενή ή κάποιο υδραγωγείο, που διοχέτευε το νερό στις γύρω βίλες.

Όλες οι στοές έχουν μια κυματιζόμενη οροφή, η οποία παλαιά ήταν σοβαντισμένη και τα ίχνη της είναι καλά ορατά. Ακολουθώντας τη διαδρομή, διαπιστώνουμε ότι οι οροφές παρουσιάζουν μια διαφορά, που φθάνει περίπου το ένα μέτρο, τόσο ώστε οι αρχαιολόγοι να τις χαρακτηρίζουν ως «Κατακόμβες με διπλή οροφή».

Αλλά η σημαντικότερη ιδιαιτερότητα αυτού του κοιμητηρίου είναι η παρουσία ενός μεγάλου αριθμού επιγραφών και συμβόλων στις ταφόπλακες, όπου ενταφιάζονταν ένα ή περισσότερα πτώματα. Μεταξύ όλων αυτών αξίζει να αναφέρουμε τη γνωστή επιγραφή, που ονομάζεται «του Καλού Ποιμένα», όπου, εκτός από την επιτύμβια επιγραφή στην οποία διαβάζουμε: «στο φίλτατο και αξιότιμο αδελφό Μαρκιανό ο Ιλαρός έκανε εν ειρήνη», στα πλάγια απεικονίζεται ένας ποιμένας, ανάμεσα σε δύο φοίνικες και ένα δοχείο όπου ανθίζουν κλαδιά, τα οποία με τους σπόρους τους τρέφουν δύο πουλιά.

Όπως σε όλες τις άλλες κατακόμβες, βρίσκονται και εδώ πολλά λεπτά «κεραμίδια», που χρησίμευαν και αυτά για να κλείνουν τις ταφικές θυρίδες. Τα κεραμίδια αυτά με τις διάφορες σφραγίδες επάνω τους, μας βοηθούν να μάθουμε όχι μόνο την προέλευση, αλλά και τη χρονολογία των διαφόρων υλικών καθώς και την χρονολογία του ενταφιασμού.

Στις Κατακόμβες «AD DECIMUM» τα εικαστικά στοιχεία είναι σπάνια, γιατί καταστράφηκαν από την υγρασία και από το πέρασμα του χρόνου. Στην αψίδα που ονομάζεται «Traditio Legis» (δηλαδή «Παράδοση του Νόμου»), στο κέντρο βρίσκουμε ζωγραφισμένο το Χριστό φωτοστεφανωμένο, ο Οποίος υψώνει το δεξί χέρι και ευλογεί, ενώ με το αριστερό παραδίδει στον Απόστολο Πέτρο τον από κυλινδρικό πάπυρο των Νόμων. Ο Απόστολος Πέτρος είναι γονατιστός, έχει στην πλάτη του το Σταυρό, και λαμβάνει το Νόμο έχοντας τα χέρια του καλυμμένα από το ωμοφόριο. Πάνω στον κύλινδρο μπορούμε να διαβάσουμε στη λατινική γλώσσα: «DOMINUS LEG(EM) DAT», δηλαδή «ο Κύριος δίδει το Νόμο»). Στα αριστερά απεικονίζεται ο Απόστολος Παύλος με το σπαθί ανάμεσα σε δύο φοινικόκλαδα, στο ένα από τα οποία επάνω βρίσκεται το πτηνό φοίνικας. Στην αριστερή πλευρά απεικονίζεται ο κάτοχος του τάφου «BIATO», με άμφια και ευρισκόμενος μεταξύ δύο Αγίων.

Paola Micocci

Ο χάρτης των Κατακομβών